بوکان
اما چگونگی ترکیب این کلمات و شکلگیری واژه بوکان بر اساس این نظریه چنین است: در زمانهای قدیم هنگامیکه زنان قصد شستن وسایل خانه را داشتند آنها را با خود برداشته و به سمت رود یا چشمهای در نزدیکی محل اقامتشان بوده میبردند و در آنجا کارشان را انجام میدادند. به همین ترتیب اهالی ساکن اطراف بوکان، جهت شستن و نظافت ظروف و وسایل خود به طرف این کانی یا حوض میرفتند و هنگامی که کسی سراغ نفری را که جهت انجام این امور به «کانی» رفته بود، میگرفت، نزدیکان وی در پاسخ میگفتند: «او به کانی رفتهاست» و به زبان کردی «چوه بوکانی» یعنی به «چشمه» رفتهاست. بدین ترتیب واژه «بوکانی» به افرادی گفته میشد که رفت و آمد زیادی را به «کانی» مزبور انجام میدادند و سپس کم کم در آنجا ساکن شدند.
امروز حوض گوره (حهوزه گهوره)، در مرکز شهر واقع است و با آب گوارا و بی پایان خود آب امیرآباد (بوکان) را تأمین میکند. و نزد اهالی شهر از نوعی دلبستگی و جایگاه خاصی برخوردار است.
پیشینه
این شهرستان در حدود ۳۰۰۰ سال قبل تحت نام ایزیرتو پایتخت تمدن مانناییان بودهاست. آثار این تمدن بسیار هنرمند قابل توجه بوده و نمونههایی از آثار به تاراج رفته اش در موزههای جهان از قبیل موزه توکیو و موزه ارومیه دیده میشود. این تمدن در مناطق کردنشین شمالغربی ایران سکنی داشتهاند. وجه بارز هنر ماننایی ظرافت و زیبایی وصف ناپذیر آن است که در تمدنهای معاصر آنها کم نظیر است.هنر معروف آنها ساخت آجرهای لعابدار بودهاست. آجرهای با طرحهای رنگین که طرح آنها پس از گذشت حدود ۳۰۰۰ سال تقریبا" سالم باقی ماندهاند. نمونه بسیار زیبایی از این آجرها در موزه شرق کهن توکیو یافت میشود.فهرست برخی روستاهای شهرستان بوکان
اربنوس اسکیبغداد اشکوتان اورته کند اینگیجه باغچه بردزرد پاشبلاغ تیکانتپه ثمبه جمبوغه جوانمرد چهاردیوار چورکانی حاجی آبادتاتاهوو حصاربلاغ حمامیان حمزهآباد داشبند درویشان دولتآباد رحیمخان رحیممامه زیراندول ساریقامیش سرباغچه سلامت سیدآباد شهریکند شیخلر قاضی اخوای(کنار روستای جوانمرد) قالیو قرهداغ قرهقاج قرهکند قرهگویز قروچا قزلگنبد قورهبراز کانیش قاقان کاولان کهریزان کهریزه کوسه کوکه گامیشان گرد قبران(انبار) گلتپه گلولان گندمان گوکجلی لاسه گلان لگز محمودآباد (روستا) ملالر (روستا) میرآباد ناچیت نوبهار هرمیله یکشوه تپی قاجر قرالی عیش آبادمحلهها و معابر اصلی شهر بوکان میدان فرمانداری، سهراه سنگینی، بیمارستان سابق، خیابان مولوی شرقی، مسجد نبی، کلتپه، شهرک فرهنگیان، عشایر، کوی محمدیه، کوی اندیشه، کوی آفتاب، کوی فرهنگیان، جاده حصار، خیابان ورزش، کمربندی، ساحلی، ابوذر، باغ قاضی، دادگاه، قله، شهرک بهداری، کلهرآباد، حاجی شاخه، شهرک نساجی، علیآباد، اسلامآباد، امیرآباد، کهریزه امیرآباد، و سیدشکره
آثار باستانی بوکان
- تپه تابانی در روستای احمد آباد محال فیض الله بیگی مربوط به دوره پارتی و ساسانی
- تپه آسیاب کهنه روستای احمد آباد محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره اول پیش از میلاد
- تپه کلک آبی در روستای باغچه محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره اول پیش از میلاد
- تپه سیخان کوچک در روستای ساریقامیش محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره اول پیش از میلاد
- تپه سیخان بزرگ در روستای باغچه محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره اول قبل از میلاد
- تپه موچه در روستای تکانتپه محال فیض الله بیگی مربوط به اقوام هزاره اول قبل از میلاد
- تپه کلتپه در روستای کلتپه بوکان مربوط به اقوام هزاره اول قبل از میلاد
- قلعه تپی در روستای تپی مربوط به دوره نیریزد و هزاره و پانصد سال پیش از میلاد
- تپه قره کند در روستای قرهکند محال آختاچی مربوط به هزاره اول پیش از میلاد
- تپه روژبیانی در روستای عزیزکند مربوط به عصر برنز پیش از میلاد
- تپه داربسر در روستای داربسر در محال آختاچی مربوط به دوره اشکانیان
- زمینهای جره واقع در روستای شیخلر محال آختاچی مربوط به دوره اشکانیان و ساسانی
- گردی خلیسکه واقع در روستای سراب محال مربوط به دوران اقوام پارینهسنگی
- تپه گردهخزینه در روستای سراب مربوط به دوران کالکوتیک
- تپه گردهشین در روستای سراب مربوط به اقوام دوران کالکوتیک
- تپه آشی در روستای قرهموسالو مربوط به اقوام برنز پیش از اسلام
- گوکتپه در روستای گوکتپه مربوط به نیمه دوم هزاره اول قبل از میلاد
- تپه گردهشین در روستای رحیم خان محال مربوط به عصر برنز قبل از میلاد
- تپه محمود در روستای ارمنی بلاغی مربوط به اقوام اواخر دوره نوسنگی
- گرد عثمان قلعه در قلعه در روستای ساریقامیش مربوط به هزاره یکم پیش از میلاد
- تپه کانیکوزه له در روستای کانی کوزهله مربوط به دوره کالکوتیک پیش از میلاد
- قلعه ناچیت در روستای ناچیت بوکان مربوط به عصر برنز پیش از میلاد
- تپه مقصود در روستای ملالر بوکان مربوط به دوره کالکوتیک
- تپه عبدالله تپی سی در روستای عبدالله تپی سی مربوط به عصر برنز پیش از میلاد
- تپه گردهمالان در روستای کهنهملالر مربوط به هزاره یکم پیش از میلاد
- تپه گرد عربلو در روستای علیکند مربوط به هزاره یکم پیش از میلاد
- تپه سردارآباد در روستای سردارآباد مربوط به اقوام پارتی و ساسانی پیش از میلاد
- قلعه سردار بوکان در بوکان
- قلعه قالای چی (قلعه چین)در روستا قلایچی بوکان ۸۰۰ ق م و
مربوط به
حکومت ماناها
اماکن دیدنی
- غار قلعهچی غار روستای قلعهچی نزدیک بوکان
- غار کولآباد میان بوکان و میاندوآب
- ایوان سنگی روستای آغجیوان
- قلعه سنگی روستای سماقان فرهادتراش دارای نه اتاق سنگی
- جلگه سردرآباد
- حوض گوره چشمه بزرگ آب و استخر دیدنی بوکان
- مسجد جامع حمامیان
- اطاقهای سنگی روستای بیبیکند
- پارک ساحلی بوکان
- پارک کوی محمدیه
(معروف به پارک حسن
زیرک)
نامداران بوکان
- استاد حسن زیرک خوانندهٔ کرد
- عبدالله مهتدی فعال سیاسی و رهبر حزب کومهله
- صلاح الدین مهتدی، کاک سهلاح فعال سیاسی
- دکتر جعفر شفیعی، فعال سیاسی
- دکتر حسین فرهمند باستانشناس معروف کرد و استاد دانشگاههای تهران و منچستر و آکسفورد
- سردار عزیز خان مکری وزیر جنگ ناصر الدین شاه قاجار
- حاج رحمان آقا مهتدی فعال سیاسی، عضو کومهله ژک ( جمعیت احیای کرد )، از وزراء کابینه قاضی محمد،استاد دانشگاه تهران
- حاج محمد امین آقا ایلخانی زاده(آقای بوکان)
- دکتر قسیم عثمانی استاد حسابداری دانشگاه بهشتی تهران و نماینده بوکان
- مقبل هنر پژوه کوهنورد معروف عضو تیم ملی کوهنوردی ایران و یار محمد اوراز
- محمد و یاسین قریشی کاریکاتوریست ها و نویسندگان معروف بوکان
- قادر عبداللهزاده ملقب به «قاله مهره»از نوازندگان مشهور شمشال (نوعی نی سنتی)و یکی از بزرگترین نوازندگان مقامی ایران . مقام (موسیقی ایرانی)
- [سواره ایلخانی زاده]شاعر معاصر